ਬੜਾ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...ਨਜ਼ਮ
ਉਲਫ਼ਤ ਦੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚ
ਝੂਠੇ ਗਵਾਹਾਂ ਵਿਚ
ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵਿਚ
ਕੋਇਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ
ਬੜਾ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ!
...........
ਸੱਚ ਦਿਆਂ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ
ਝੂਠ ਦੇ ਤੋਲਾਂ ਵੋਚ
ਪਾਂਧੇ ਦੀ ਪੱਤਰੀ ਵਿਚ
ਗੁਆਂਢੀ ਦੀ ਬੱਕਰੀ ਵਿਚ
ਬੜਾ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ!
...........
ਮੋਰ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿਚ
ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਛਾਲ਼ ਵਿਚ
ਹੀਰ ਦੀ ਚੂਰੀ ਵਿਚ
ਵਿਧਵਾ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿਚ
ਬੜਾ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ!
...........
ਫ਼ੋਕਿਆਂ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਵਿਚ
ਝੂਠੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ
ਵੇਸਵਾ ਦੇ ਹਾਸੇ ਵਿਚ
ਝੂਠੇ ਧਰਵਾਸੇ ਵਿਚ
ਬੜਾ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ!
ਆਪਣੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚਨਜ਼ਮ
ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਸਿਵਿਆਂ ਨੂੰ
ਤੇ ਉਸਦੀ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਪਿੱਠ ਦਾ
ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ
ਤੇ ਕਿੰਝ ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ ਦਾ
ਹਰ ਰੋਮ ਰੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ
...................
ਉਂਝ ਤਾਂ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹਵਾਂ ‘ਤੇ
ਉਦਾਸ ਮੂੰਹ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਗੇ
ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿੱਪਲ਼ ਵਰਗੇ ਦਾਦੇ ਦੇ
ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦੇ ਹੋਣਗੇ
............
ਪਰ ਤੇਰੇ ਅਫ਼ਸਰੀ ਬੂਟਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼
ਠੱਕ ਠੱਕ ਮੇਰੇ ਸੀਨੇ ‘ਚ ਵੱਜਦੀ ਹੈ
ਤੇ.....
ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ‘ਚ ਨੱਸਦੀ ਹਾਂ
ਮੈਂ ਧਰਤੀ ‘ਚ ਨਿੱਘਰ ਜਾਨੀ ਆਂ
ਤੇ......
ਪੈਰ ਪੈਰ ਧਸਦੀ ਹਾਂ!
.................
ਮੈਂ ਘਰ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹ ਲੰਘਣ ਵਾਲ਼ੇ
ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ
ਤੇਰਾ ਸਿਰਨਾਵਾਂ ਪੁੱਛਨੀਂ ਆਂ
ਤੇਰਾ ਪੋਹ ਦੀ ਰੁੱਤੇ
ਰੀਠਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਸਵੈਟਰ ਧੋਣਾ
ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ
ਤੇ........
ਤੇਰਾ ਸਰਦ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਆਉਂਣਾ
ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲਿਆਉਂਣਾ
....................
ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਝੱਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ
ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ‘ਚ
ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਬੁੰਦੇ ਪਾਉਂਣ ਦਾ
ਤੂੰ ਲਾਡ ਲਡਾਉਂਦਾ ਸੀ
ਤਾਂ ਉਸ ਲੋਰੀ ‘ਚ
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ
....................
ਅੱਜ ਮੈਂ.....
ਦਿਲੋਂ ਤ੍ਰਿਹਾਈ
ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਨੂੰ
ਤੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਢੂੰਡ ਲਵਾਂਗੀ
ਕੋਈ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾਵੇ
ਤਾਂ........
‘ਆਉਂਣ’ ਦੀ ਉਡੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ.........
ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਮ: ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰਅਜੋਕਾ ਨਿਵਾਸ: ਯੂ.ਐੱਸ.ਏ.
ਕਿਤਾਬਾਂ: ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ: ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ( 1985)
ਮੈਡਮ ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ – ਇੱਕ ਰੌਚਕ ਸਾਹਿਤਕ ਖੋਜ
ਦੋਸਤੋ! ਕੱਲ੍ਹ ਹੀ ਹਰਪਾਲ ਜੀ ਨੇ ਸ: ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਵਾਲ਼ੀ ਪੋਸਟ ‘ਚ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਲੋਕ ਸਿਰ-ਫ਼ਿਰੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ...ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪਸੰਦ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਨੇ। ਸੋ ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। 10 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੰਗ ਜੀ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ: ਤਨਦੀਪ! ਕੋਈ ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਮ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ 1949 ਦੀ ਜੰਮਪਲ ਜੋ 1985 ਦੇ ਦੌਰ 'ਚ ਨੌਟਿੰਘਮ, ਯੂ.ਕੇ. ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 'ਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ-ਸਾਰ ਹੈ? ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਡਾ: ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵੁਲਵਰਹੈਂਪਟਨ ਜੀ ( ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਿਵਾਸੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਹਾਂ। ਗੱਲਬਾਤ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ‘ਚੋਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ’ ਲੱਭੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਆਈ ਸੀ..ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਖ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਾਵਿ-ਪਸੁਤਕ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ’ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ...ਸੋ ਕਿਤਾਬ ਬਿਨਾ ਨਜ਼ਰ ‘ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆਂ...ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੇਠ ਕਈ ਸਾਲ ਦੱਬੀ ਰਹੀ।
----
ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਦਿਨ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ..ਇਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਵਰਕੇ ਫਰੋਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ....ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਬੰਦ ‘ਚ ਅਜਿਹਾ ਦਰਦ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਤਾਬ 1985 ਦੀ ਛਪੀ ਹੋਈ ਸੀ...ਓਸ ਪਤੇ ‘ਤੇ ਨੌਟਿੰਘਮ ਯੂ.ਕੇ. ਖ਼ਤ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ..ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਆਇਆ...ਓਸ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਫੋਨ ਨੰਬਰ ਵੀ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਲੇਖਿਕਾ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਧਦੀ ਗਈ ਤੇ ਇਸ ਸਾਹਿਤਕ ਖੋਜ ‘ਚ ਮੈਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ।ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤਨਦੀਪ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ-ਬੰਦ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹੇਂ.....ਕਿਤਾਬ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਪੋਸਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਾਂ ਕਿਸ ਕੋਲ਼ੋਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ......ਕੀ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਨੇ ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਨੇ..ਇਹ ਜਾਨਣਾ...ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ਵਾਲ਼ੇ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਸਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।
----
ਓਸੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਈਮੇਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਝੱਟ ਮੈਨੂੰ ਫੋਨ ਘੁਮਾਇਆ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਡਾ: ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵੁਲਵਰਹੈਂਪਟਨ ਜੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਜਲਦ ਹੀ ਪਤਾ ਲਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਵਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਖੋਜ ਸਮਝ ਲਓ..ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ਼ ਦੱਸ ਸਕਾਂਗੀ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰੇ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗੀ।
---
ਏਸੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭੇਜੀ ਕਿਤਾਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ 52 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ। ਮੁੱਖ-ਬੰਦ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮੈਂ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋ ਪਈ...ਕਿ ਇੱਕ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਬੱਚੀ ਨੇ ਏਨਾ ਕੁਝ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ‘ਚ ਵਿਆਹੀ ਵੀ ਗਈ.....ਓਥੇ ਵੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿੰਦੀ ਰਹੀ। ਕਿਤਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸਨ। ਮੁੱਖ-ਬੰਦ ਸਕੈਨ ਕਰਕੇ ਸਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋਏ ਬਿਨਾ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਯੂ.ਕੇ. ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੇਖਕ ਸਾਹਿਬਾਨ 'ਚੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੰਝ ਇਸ ਖੋਜ ‘ਚ ਸਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ‘ਚ ਆਉਂਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੇਖਕ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਬਤ ਫੋਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤਨਦੀਪ ਜਿਸ ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਲੱਭ ਰਹੇ ਓ..ਲੱਗਦਾ ਉਹ ਯੂ.ਕੇ. ‘ਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ..ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਸਮਰਾੜੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਆਪਾਂ ਓਥੋਂ ਪਤਾ ਕਰਾਂਗੇ।
----
ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੈਕਸਟ ਆਇਆ: ਤਨਦੀਪ ਤੂੰ ਯਕੀਨ ਨ੍ਹੀਂ ਕਰੇਂਗੀ..ਪਰ ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ‘ਚ ਹੀ ਹਨ। ਲਓ ਜੀ..ਕੁੱਛੜ ਕੁੜੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਢੰਡੋਰਾ ....ਮੇਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ। ਦਰਅਸਲ ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਓਹੀ ਮੁੱਖ-ਬੰਦ ਇੱਕ ਲੋਕਲ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਚ ਛਪਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੈਡਮ ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਐਡੀਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਾਡੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਐਡੀਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸੈੱਲ ਫੋਨ ਨੰਬਰ ਲਿਖਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਨੰਬਰ ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਝੱਟ ਮੈਨੂੰ ਟੈਕਸਟ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਂ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਪੀੜਤ ਸੀ..ਮੈਂ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਨੰਬਰ ਡਾਇਲ ਕੀਤਾ...ਤਾਂ ਜਿਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ...ਉਸਦੇ ਹਾਸੇ ਵਿਚੋਂ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਖਿੜਦੀਆਂ ਸਨ....ਕਲ-ਕਲ ਕਰਦੇ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨੇ ਫੁੱਟਦੇ ਸਨ....ਪਿਆਰ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਗਲ਼ੇ ਲਾਉਂਣ ਨੂੰ ਕਾਹਲ਼ਾ ਸੀ....ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਤੁਆਰਫ਼ ਕਰਵਾਇਆ....ਉਮਰ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਉਂਝ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਰਸਮੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਤਕੱਲੁਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਸੰਖੇਪ ‘ਚ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੇਟਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਪਿਛਲੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਹੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਜਿਉਂਇਆ ਹੈ...ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਮੁਤਮਈਨ ਨੇ।
---
ਮੈਂ ਪੁੱਛੇ ਬਗੈਰ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ..ਤਾਂ ਫੇਰ ਮੈਡਮ..ਇਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ਹੋਂ? ਉਹਨਾਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਤਨਦੀਪ ! ਹਾਲਾਤ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਮਰਜ਼ੀ ਰਹੇ..ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲਾ ਲੇਖਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਰ ਸਕਦਾ...ਮੈਂ ਮੁਸੱਲਸਲ ਲਿਖਦੀ ਰਹੀ ਹਾਂ..ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਛਪਵਾਈ। ਕੋਈ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਫੇਰ ਫੋਨ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇੱਕ ਹਾਸੇ ਦਾ ਫ਼ੁਹਾਰਾ ਛੁੱਟਿਆ.....ਉਹ ਬੋਲੇ: ਤਨਦੀਪ! ਹੁਣ ਆਰਸੀ ਤੇ ਮੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਲਿਖ ਕੇ ਲਗਾਈਂ ਕਿ ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਲੱਭ ਪਈ ਹੈ...ਲੱਭ ਪਈ ਹੈ। ਓਸੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੋਟੋ ਈਮੇਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਭਰ ਆਈਆਂ ਕਿ ਇਸ ਮੋਤੀਏ ਦੇ ਫੁੱਲ ਨੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਸਹਿਆ...ਪਰ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖੀ ਹੈ....ਇਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨੀਂਦਰ ਕੱਟੇ ਹੋਣਗੇ....ਪਰ ਖ਼ੁਆਬ ਝੁਲ਼ਸਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ....ਪੈਰਾਂ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮੀਲਾਂ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਹੋਏਗਾ....ਪਰ ਕੰਵਲ ਦਲਦਲ ‘ਚ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤੇ....ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ‘ਅੱਜ’ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣੈਂ....ਪਰ ਅੱਜ ‘ਚ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕੜਵਾਹਟ ਮਿਲ਼ਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ.....ਓਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੋਜ .....ਮੋਤੀਏ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਨਜ਼ਮਾਂ.... ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ੱਫ਼ਾਫ਼.....ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਓਸੇ ਕਿਤਾਬ ‘ਚੋਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ....ਆਰਸੀ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰ ਮੈਡਮ ਦੇਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਅਦਬੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ‘ਚ ਖ਼ੁਸ਼ਆਮਦੀਦ ਆਖ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਕੰਗ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ।
ਅਦਬ ਸਹਿਤ
ਤਨਦੀਪ 'ਤਮੰਨਾ'
******
ਕਲਮ-ਲਹੂ
ਨਜ਼ਮ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਕਮਰਾ ਮਰ ਜਾਵੇ
ਫਿਰ ਕਮਰੇ ਦੀ ਸੋਗੀ ਰੂਹ ਵਿਹੜੇ ‘ਚ ਉਤਰ ਆਵੇ
ਜੇਠ ਹਾੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਧੁੱਪਾਂ ਜਿਹੇ ਹਉਕੇ ਲਵੇ...
ਜਾਂ....
ਪੋਹ ਦੇ ਪਾਲ਼ੇ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੈਣ ਪਾਏ
ਉਹ ਕਾਲ਼ੇ ਕਾਨਿਆਂ ਦੀ ਅਰਥੀ ਬਣਾਵੇ
ਫਿਰ ਕਾਲ਼ੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕੱਫ਼ਣ ‘ਤੇ
ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਪਾਵੇ
ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਿਤਾ 'ਤੇ
ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਸੇਕਣ ਬਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ
ਫਿਰ??
======
ਜਾਚ
ਨਜ਼ਮ
ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ
ਪੈਰਾਂ ‘ਚ ਪਾ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ...
ਉਹ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਸੀ
ਜਿਸਦਾ ਬਚਪਨ
ਸਣ ਦੇ ਪੀਲ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਟਹਿਕਦਾ ਸੀ
ਉਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਹਾਸਾ
ਤਿਲ਼ਾਂ ਦੇ ਝਾੜਨ ਵਾਂਗ ਛਣਕਦਾ ਸੀ
............
ਤੇ ਫੇਰ ਸੁਣਿਆ...
ਉਸ ਨੂੰ ....
ਠੰਢੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਖਾ ਗਈ!
....
ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਲ਼ ਭੁੰਨਣ ਦੀ
ਜਾਚ ਹੈ ਆ ਗਈ
ਤੇ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਸਵੇਰ ਦਾ ਰੰਗ
ਸੱਪ ਬਣ ਡੱਸਦਾ
ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਹੁਣ ਸੱਪ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਚਾਲ
ਸਿਰ ਵਿਚ ਨੱਠਦਾ
ਤੇ ਉਹ ਜੋ...
ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ
ਨਕਸ਼ ਨਾ ਮਿਣ ਸਕੇ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ
ਨਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾ ਗਿਣ ਸਕੇ
ਹੁਣ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਜੰਗਲ਼ ਦੀ
ਕਾਲ਼ੀ ਵਾਟ ਵਿਚ ਉਲ਼ਝ ਗਿਆ
ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਨਕਸ਼ਾਂ ਦੀ
ਉਮਰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ!
=====
ਅਹਿਸਾਸ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ...
ਨਜ਼ਮ
ਇੱਕ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਜੋ
ਅਜੇ ਤੱਕ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ।
ਵੈਸੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਵਰਕਾ
ਜੋ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ।
......
ਇੱਕ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਹੈ ਜੋ
ਬੈਠਾ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ
ਇੱਕ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ
ਕੋਈ ਕੰਢਾ ਭੁਰਿਆ ਨਹੀਂ।
........
ਮਘਦੀ ਭੁੱਬਲ਼ ‘ਚੋਂ
ਮੋਤੀ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਅੰਦਰ
ਕਿਹੜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੱਥ ਦਾ
ਜੋ ਜਲ਼ਿਆ ਨਹੀਂ।
.........
ਕਰਿਓ ਨਾ ਸਵਾਲ
ਦੇਣਾ ਪੈ ਜਾਊ ਜਵਾਬ
ਕੀ ਦੱਸਾਂ?
ਕਿਹੜਾ ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ
ਜੋ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਨੇ ਤਰਿਆ ਨਹੀਂ।
