ਮੌਸਮ

ਆਰਸੀ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ

ਦੋਸਤੋ! ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹੋ ਕਿ ਆਰਸੀ ਨੂੰ Facebook ਅਤੇ Twitter ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਇਹਨਾਂ ਸਾਈਟਾਂ ਤੇ ਅਕਾਊਂਟ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਰਸੀ ਬਲੌਗ ਨੂੰ ਓਥੋਂ ਵੀ join ਅਤੇ follow ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਲਿੰਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿੱਤੇ ਹਰ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਮਸ਼ਕੂਰ ਹਾਂ।
ਅਦਬ ਸਹਿਤ
ਤਨਦੀਪ ਤਮੰਨਾ



Showing posts with label ਸੁਖਿੰਦਰ. Show all posts
Showing posts with label ਸੁਖਿੰਦਰ. Show all posts

Friday, August 31, 2012

ਸੁਖਿੰਦਰ - ਨਜ਼ਮਾਂ



ਨੀਲਮ, ਤੂੰ ਕਦ ਬੋਲੇਂਗੀ
ਨਜ਼ਮ
ਸਦੀਆਂ ਬੀਤ ਗਈਆਂ
ਪਰ ਤੇਰੀ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੀ
ਨੀਲਮ, ਤੂੰ ਕਦ ਬੋਲੇਂਗੀ-

ਕਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ
ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ
ਕਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹ ਸੂਤ ਲੈਣ ਲਈ
ਤੇਰੇ ਹਰ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਫ਼ਨੀਅਰ ਸੱਪ ਛੱਡੇ
ਕਿਸ ਨੇ ਤੇਰੀ ਪੱਤ ਰੋਲਣ ਲਈ
ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਨੀਚ ਦਿਖਾਇਆ
ਕਿਸ ਨੇ ਉਮਰਾਂ ਦਾ ਰੋਣਾ ਤੇਰੇ ਪੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ
ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਹਰ ਦੇਸ਼, ‘ਚ ਤੈਨੂੰ ਚਕਲੇ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ
ਕਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕ਼ਤਲ ਕਰਨ ਲਈ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੱਪੇ ਚੱਪੇ ਉੱਤੇ ਕੋਹੜ ਫੈਲਾਇਆ
ਕਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਹੋਠਾਂ ਨੂੰ ਜੰਦਰਾ ਲਾਉਣ ਲਈ
ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਢੋਲ ਵਜਾਇਆ

ਸਦੀਆਂ ਬੀਤ ਗਈਆਂ
ਪਰ ਤੇਰੀ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੀ
ਨੀਲਮ, ਤੂੰ ਕਦ ਬੋਲੇਂਗੀ-

ਇੱਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ
ਜੁਅਰਤ ਕਰਨੀ ਪੈਣੀ
ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਪੱਤ ਰੋਲਣ ਵਾਲੇ
ਦਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਥੁੱਕਣਾ ਪੈਣਾ
ਤੈਨੂੰ ਨੀਚ ਗੰਵਾਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ
ਮਹਾਂ ਕਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਬੋਦੀ ਖਿਚਣੀ ਪੈਣੀ
ਭੱਠ ਰੰਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਕਹਿੰਦੇ
ਪੀਲੂ ਦੇ ਕੰਨ ਖਿੱਚਣੇ ਪੈਣੇ
ਗਰਭਵਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਵਾਲੇ
ਰਾਮ ਦੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਤੇ ਸੁਆਲੀਆ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਣਾ ਪੈਣਾ

ਸਦੀਆਂ ਬੀਤ ਗਈਆਂ
ਪਰ ਤੇਰੀ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੀ-


ਨੀਲਮ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ
ਜਵਾਲਾ ਮੁਖੀ ਬਣ ਫਟਣਾ ਪੈਣਾ
ਸੁਨਾਮੀ ਦੀਆਂ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣ
ਉੱਚੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੇਗਣਾ ਪੈਣਾ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੰਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ
ਕ਼ਾਤਿਲ, ਤੇਰੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਕ਼ਤਲ ਕਰਨ ਲਈ
ਨਿਤ ਦਿਨ, ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ, ਮਨਸੂਬੇ ਘੜਦੇ
ਤੈਨੂੰ ਜਲ ਬਿਨ, ਤੜਫ਼ ਰਹੀ ਮਛਲੀ ਵਾਂਗੂੰ
ਤੱਕ ਕੇ ਤਾੜੀ ਲਾਉਂਦੇ, ਤਾਂਡਵ ਨੱਚਦੇ
ਸੱਜਣ ਠੱਗਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਕਹਿਕਹੇ ਲਗਾਂਦੇ

=====
ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ
 ਨਜ਼ਮ
ਮੇਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹੁਣ
ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਛਪਦੀਆਂ
ਸੰਪਾਦਕੀ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ
ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ
ਰੱਦੀ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ
ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ

ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਊਲ-ਜਲੂਲ
ਦੱਸਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ
ਮੇਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ -

ਮਸਲਨ : ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼
ਗੋਲਕ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ
ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ
ਸਮਗਲਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਯਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਦੋਗਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੈਂਕ ਅਕਾਊਂਟਾਂ ਵਿੱਚ
ਠੱਗ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਚੈਕਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ
ਉਂਗਲ਼ੀ ਨੂੰ ਲਹੂ ਲਗਾ ਕੇ ਬਣੇ
ਮਹਾਂ-ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰੀਵ-ਇੱਛਾਵਾਂ
ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ
ਔਰਤ ਕਲਿਆਣ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਭੇਤ
ਅਫ਼ੀਮ, ਚਰਸ, ਕਰੈਕ, ਕੁਕੇਨ ਦੇ ਸਮਗਲਰਾਂ ਦਾ
ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਪਲਾਟੀਨਮ ਸਪਾਂਸਰ ਬਣਨਾ

ਮੇਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹੁਣ
ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਛਪਦੀਆਂ
ਸੰਪਾਦਕੀ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ
ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ
ਰੱਦੀ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ
ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ

ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੈਂ
ਕਿੰਝ ਸਮਝਾਵਾਂ ਕਿ
ਸੰਪਾਦਕੀ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੇ
ਦੇਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ
ਕਿਸੀ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਪੱਗ ਉੱਤੇ ਪਏ
ਦਾਗ਼ਾਂ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ
ਇਸ਼ਾਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ
 ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜਾਂ ਦੀਆਂ
ਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾਹੜੀਆਂ ਹੇਠ ਲੁਕੀਆਂ
ਬਲੂ ਫਿਲਮਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਿਖਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ
ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਸੰਤ ਬਾਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ
ਕਿਸੀ ਨੇ ਜੱਗ-ਜ਼ਾਹਿਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ
ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਇਮੀਗਰੇਸ਼ਨ ਲੈਣ ਖ਼ਾਤਿਰ
ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ
ਭੱਦਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ

ਮੇਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹੁਣ
ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਛਪਦੀਆਂ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੂੰਹ-ਮੁਲਾਹਜਾ
ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀਆਂ
=====
ਸੈਕਸ ਮੰਡੀ
ਨਜ਼ਮ
ਵਿਆਗਰਾ ਦੀ ਸੈਕਸ ਮੰਡੀ
ਵਿਕ ਗਏ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ
ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੇ ਪਹਿਨੀਆਂ
ਰੇਸ਼ਮੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟਾਂ
ਮੰਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ
ਪਲ ਪਲ ਹਾਮੀ ਭਰਦੀਆਂ
ਸਟਰਿਪਟੀਜ਼ ਕਲੱਬਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ
ਜਗਮਗ, ਜਗਮਗ ਕਰਦੀਆਂ
ਨਿਊਨ ਲਾਈਟਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਚੌਰਸਤਿਆਂ ਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ
ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ
ਦੇਹੀ ਨਾਦ ਦੇ ਬਹੁ-ਰੰਗੇ
ਸੁਨੇਹੇ ਘੱਲਦੀਆਂ ਹਨ-

ਬੁੱਢੇ ਖੱਚਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ
ਅਰਬੀ ਘੋੜੇ ਬਣਨ ਦੇ ਢੰਗ
ਬੁੱਢੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦੀਆਂ ਹਨ
ਹਰ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਖ਼ਾਬ
ਉਦਾਸੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ
ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੇ ਵਰਕਾਂ ਚ ਲਿਪਟੇ
ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਦੇ ਸੁਪਨੇ
ਬੰਜਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ
ਲਾਰਾ ਮੌਨਸੂਨ ਦੀਆਂ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਬਰਸਾਤਾਂ ਦਾ

ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ
ਨਵ-ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਸਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਪਹੁੰਚਿਆ
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ
ਪਹਿਲ ਦੇ ਕੇ, ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਹਕ਼ੀਕ਼ਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਨ ਲਈ
ਬਲੂ ਮੂਵੀਆਂ, ਪੋਰਨੋਗਰਾਫੀ, ਵਿਆਗਰਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਾ, ਸੁਪਨ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀਆਂ
ਘੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਦਿੱਤਾ

ਵਿਆਗਰਾ ਦੀ ਸੈਕਸ ਮੰਡੀ
ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਕ ਗਏ ਮਿੱਤਰੋ !
ਮੁਬਾਰਕ ਹੋਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ
ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟਾਂ
ਮੁਬਾਰਕ ਹੋਣ ਤੁਹਾਨੂੰ
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਚੌਰਸਤਿਆਂ ਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ
ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ
ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੇਹੀ ਨਾਦ ਦੇ
ਬਹੁ-ਰੰਗੇ ਸੁਨੇਹੇ ਘੱਲਣੇ

Saturday, September 3, 2011

ਸੁਖਿੰਦਰ - ਨਜ਼ਮ

ਕਬੂਤਰ


ਨਜ਼ਮ
ਹੁਣ, ਕਬੂਤਰ ਉੱਡਦੇ ਹਨ
ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਤੱਕ
ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਮੁਖੌਟੇ ਸਜਾ ਕੇ

ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ
ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਲੈਣ ਖ਼ਾਤਿਰ, ਉਹ
ਕੁਝ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ-
ਮਸਲਨ: ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਭਾਈ
ਗਾਇਕ, ਅਧਿਆਪਕ, ਡਾਕਟਰ, ਨਰਸਾਂ, ਅਦਾਕਾਰ
ਰਾਗੀ, ਢਾਡੀ, ਕਵੀਸ਼ਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਫਿਲਮ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਜਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ

ਕਬੂਤਰਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਜੇਕਰ ਮੰਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ
ਭਰਾ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ
ਪਿਓ ਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ
ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣਕੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਸੇਜਾਂ ਸਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ

ਕਬੂਤਰਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਉਸਤਾਦ
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਕਰਿੰਦੇ
ਆਪਣੇ ਤਲਿੱਸਮੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂ ਸੰਗ
ਇਮੀਗਰੇਸ਼ਨ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ
ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ
ਖੂੰਖਾਰ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਨੂੰ, ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸੰਤ-ਮਹਾਤਮਾ
ਅਤੇ ਕ਼ਾਤਿਲਾਂ ਨੂੰ, ਮਹਾਂ-ਉਪਕਾਰੀ ਬਣਾ ਕੇ
ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਸ ਚੱਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ
ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ
ਨਿੱਤ, ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ, ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ
ਉਜੱਡ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਦਿਆਲੂ ਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ
ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ
ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ

ਕਬੂਤਰਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਉਸਤਾਦ
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਕਾਰ ਅਹਿਲਕਾਰ
ਕਬੂਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ
ਸੁੱਖਾਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੱਕ ਦੁਆਉਣ ਖ਼ਾਤਿਰ
ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ
ਜਾਦੂ ਸੰਗ, ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ
ਉਹ, ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ
ਅਜਿਹਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਖੌਟਾ ਸਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ


ਮੁਖੌਟਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ
ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਡ ਕੇ
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਅੰਦਰ
ਘੋਸਲੇ ਬਣਾਉਣਾ
ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ
*****
ਠੱਗ ਬਾਬੇ


ਨਜ਼ਮ


ਉਹ, ਕਿਸੀ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ
ਆਏ ਹੋਏ, ਯੂ.ਐਫ.ਓ ਨਹੀਂ-
ਏਸੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਹੌਲ
ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਹਨ

ਉਹ, ਸਾਡੇ, ਤੁਹਾਡੇ, ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ
ਜਾਂ ਪਿੰਡ 'ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ
ਧੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਸਮਝ, ਮੂਰਖ, ਅਗਿਆਨੀ
ਸਮਝਣ ਦੀ, ਕਦੀ ਵੀ
ਭੁੱਲ ਨਾ ਕਰਨਾ-
ਵਸਤ ਮੰਡੀ ਦੇ
ਚੁਸਤ ਵਿਉਪਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਈਆਂ ਹਨ
ਮਛਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਲ਼ ਵਿੱਚ
ਫਸਾਉਣ ਦੀਆਂ, ਪਰਾ-ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ

ਉਹ, ਖ਼ੂਬ ਜਾਣਦੇ ਹਨ
ਮੰਡੀ 'ਚ ਕੀ ਵਿਕਦਾ ਹੈ-


ਉਹ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਵੇਚਣਾ
ਟੀ.ਵੀ. ਸਕਰੀਨਾਂ ਉੱਤੇ
ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਧਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ
ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਜਲੌ ਕਰਕੇ
ਆਪਣਾ ਪਾਖੰਡ - ਸੁਆਹ ਦੀਆਂ ਪੁੜੀਆਂ
ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਕਾਂ ' ਲਪੇਟ
ਹਰ ਮਰਜ਼ ਦੀ ਦੁਆ ਕਹਿਕੇ

ਉਹ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ :
ਸਾਡੀਆਂ ਲਾਲਸਾਵਾਂ-
ਸਾਡੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ-
ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ-
ਸਾਡੀਆਂ ਆਸ਼ਾਵਾਂ-
ਸਾਡੀਆਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਂ-

ਉਹ, ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ
ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵਜੋਂ
ਉੱਚੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਅਤੇ ਮਮਟੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ
ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ
ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਬਹੁ-ਰੰਗੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ
ਮੰਦਿਰਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਗਿਰਜਿਆਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ
ਕੀ, ਕੀ ਕੌਤਕ ਰਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ :
ਖੜਤਾਲਾਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ
ਛੈਣੇ ਖੜਕਦੇ ਹਨ
ਸੰਖ ਪੂਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ
ਨਾਹਰੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ

ਉਹ, ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ
ਕਿ ਹਉਮੈ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਘੁਮੰਡ ਦੇ ਗ੍ਰੱਸੇ ਹੋਏ
ਅਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀਆਂ
ਮਿੱਤਰਾਂ, ਗੁਆਂਢੀਆਂ, ਹਮਜੋਲੀਆਂ ਨੂੰ
ਮਹਿਜ਼, ਜੀਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ
ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਲੇਬਲ ਲਗਾ
ਸਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ
ਲਿਤਾੜਿਆ ਹੈ, ਘਾਹ ਦੇ ਤਿਨਕਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ


ਉਹ, ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ


ਖਪਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰੰਗਾਂ 'ਚ ਰੰਗਿਆ ਆਦਮੀ
ਵਸਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭਾ
ਅੰਨ੍ਹੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਸਰਪਟ ਦੌੜਦਾ
ਅੰਦਰੋਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ
ਅੰਦਰੋਂ ਇਕੱਲਤਾ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ
ਉਹ, ਪਲ ਪਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ
ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਆਲ :
'
ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਸੁੱਖ ਚੈਨ
ਕਿੱਥੇ ਗੁੰਮ ਚੁੱਕਾ ਹੈ?'

ਤੇ ਠੱਗ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਕੇ
ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ
ਤੈਰ ਰਹੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਮਛਲੀਆਂ ਨੂੰ
ਆਪਣੇ ਜਾਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਣ ਲਈ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਦਿਲ ਲੁਭਾਉਣੇ ਕਾਂਟੇ
ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹਨ
******
ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ


ਨਜ਼ਮ
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ
ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੈ -

ਪਰ ਹੁਣ, ਜੋ ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ ਵੀ
ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕੀ ਕਰਨਗੇ ?

ਇਹ ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ
ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਦਰਿਆ ਹੈ

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਹਰ ਕੋਈ, ਆਪਣੀ ਹੀ
ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ਼


ਸ਼ਾਮ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ, ਰੰਗੀਨ
ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮਾਹੌਲ -
ਛਲਕ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਗਲਾਸ
ਫਿਰ, ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਵੇਖਦਿਆਂ
ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ, ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ, ਨਿਬੰਧ
ਸਭ ਕੁਝ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਵਗ ਰਹੇ ਛੇਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ

ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ
ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੈ -
ਪਰ ਛੇਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ


ਖਿੱਚ ਹੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਹੈ
ਕਿ ਦੇਸ-ਬਦੇਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ
ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ 'ਕਬੱਡੀ ਖੇਡ ਮੇਲੇ'
ਮਹਿਜ਼, 'ਡਰੱਗ ਸਮਗਲਿੰਗ ਮੇਲੇ' ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ
ਅਤੇ ਖਿਡਾਰੀ -
ਕਬੱਡੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ
'
ਡਰੱਗ ਸਮੱਗਲਰ' ਬਣ ਕੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ
ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੈ -

ਪਰ ਛੇਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ
ਜਾਦੂ, ਜਦੋਂ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ
ਤਾਂ, ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਪੰਡਤਾਊਪਨ
ਦਿਖਾਣ ਦੀ ਕਾਹਲ਼ ਵਿੱਚ ਗਵਾਚੇ
ਅਨੇਕਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੇ
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨ੍ਹੇ ਕੁ
ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ
ਇਨਕ਼ ਲਾਬ, ਝੱਗ ਬਣਕੇ ਤੈਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ
ਅੱਧ-ਭਰੇ ਵਿਸਕੀ ਦੇ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ


ਅਤੇ ਫਿਰ
ਜਿਉਂ, ਜਿਉਂ ਨਸ਼ਾ ਖਿੜਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ -
ਬਸ, ਇਨਕ਼ਲਾਬ ਆਇਆ ਕਿ ਆਇਆ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ, ਇਨਕ਼ਲਾਬ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ
ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ...


Sunday, March 20, 2011

ਸੁਖਿੰਦਰ - ਨਜ਼ਮ

ਸੁਖਿੰਦਰ ਜੀ! ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹਨ। ਔਰਤ ਦੇ ਚੇਤਨ, ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਵੱਸਥਾਵਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਨਾਲ਼ ਇਹਨਾਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਢਾਲ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਆਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਕਬੂਲ ਕਰੋ ਜੀ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ। ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਵਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ।

ਅਦਬ ਸਹਿਤ

ਤਨਦੀਪ ਤਮੰਨਾ

======

ਦਵੰਦ

ਨਜ਼ਮ

ਪਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਬਾਰੇ

ਉਹ, ਇੱਕ ਵੀ

ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਲਈ

ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ-

ਪਰ, ਉਸ ਦੀਆਂ

ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ

ਹਰ ਪਲ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਦਰਿਆ

ਵਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ

ਦੁੱਖ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ

ਦੱਸੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ...

======

ਸੁਆਲ

ਨਜ਼ਮ

ਹਰ ਵਾਰ, ਉਹ ਆਖਦੀ :

ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ

ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ ?

ਮੇਰੀ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਂਦ ਹੈ

ਅਹਿਸਾਸਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ

ਇੱਛਾਵਾਂ, ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ਼

ਭਰੀ ਹੋਈ

ਉਹ ਆਖਦੀ :

ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਦੀ ਪੁੱਛ

ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੇ ਤੁਰਦੀ

ਮੈਂ ਪਲ, ਪਲ ਕਿਵੇਂ ਮਰਦੀ ਹਾਂ

ਮੇਰੀਆਂ ਧੜਕਣਾਂ ਚ ਵੀ ਕਦੀ ਸੁਣ

ਮੇਰੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਬੋਲ

ਚੀਨਾ, ਚੀਨਾ ਹੋਏ

ਮੇਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀਆਂ

ਮੇਰੇ ਹੀ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭੀਆਂ

ਕਿਰਚਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ, ਕਦੀ

ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ

ਕੀ ਕਰਨੇ ਨੇ ਮੈਂ, ਸ਼ੌਰੀਲੇ

ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਤੋਂ

ਅਗਾਂਹ ਜਾਣ ਦੇ ਚਰਚੇ

ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ

ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣਨ ਲਈ

ਬੇਤਾਬ ਬੈਠੀ ਹਾਂ :

ਔਰਤ ਵੀ

ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ

ਹੱਡਮਾਸ ਦਾ

ਇੱਕ ਪੁਤਲਾ ਹੈ

======

ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ

ਨਜ਼ਮ

ਉਹ, ਅਕਸਰ

ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ

ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ-

ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ

ਤਨਹਾਈ ਦਾ ਕੋਈ

ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ

ਅਚਾਨਕ-

ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ

ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਜੰਗਾਲੇ ਹੋਏ ਜਿੰਦਰੇ

ਇੱਕੋ ਹੀ ਝਟਕੇ ਨਾਲ਼

ਚੀਨਾ, ਚੀਨਾ ਕਰਦਿਆਂ

........

ਉਹ, ਧੀਮੀ ਜਿਹੀ

ਸੁਰ ਬਣਾ ਕੇ

ਆਖਦੀਆਂ :

ਲੈ ਚੱਲ ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ

ਪਰ, ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਤੁਰਦਿਆਂ

ਉਹ, ਗਵਾਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ

ਕਿਸੇ ਮੌਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ

ਜਿਵੇਂ, ਗੌਤਮ ਵਾਂਗ

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੇ

ਅਰਥ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ

======

ਸਾਰੰਸ਼

ਨਜ਼ਮ

ਬੱਚੇ ਦੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ਼

ਹਾਸਾ ਮਿਲਾਂਦਿਆਂ, ਉਹ

ਇੰਝ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ

ਜਿਵੇਂ, ਆਪ ਵੀ ਅਜੇ

ਹੱਸਣਾ ਸਿੱਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇ;

ਮਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ

ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਉੱਡਣ ਦਾ

ਵੱਲ ਸਿੱਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇ

..........

ਉਹ ਆਖਦੀ :

ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅਜੇ

ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ

ਸਿੱਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ

ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ

ਸਿੱਖ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ

ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਨਾ ਵੀ

ਸਿੱਖ ਜਾਣਗੀਆਂ

ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਨਗੀਆਂ, ਤਾਂ

ਅਹਿਸਾਸਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ

ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ

ਸਿੱਖ ਜਾਣਗੀਆਂ

ਉਹ ਆਖਦੀ :

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ

ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੀ

ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ-

ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਚ ਉੱਠਦੇ

ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਾਵਰੋਲਿਆਂ ਦਾ

ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ

ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ

ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨਾਲ਼

ਤਾਲ ਮਿਲ਼ਾ ਰਹੀ

ਉਹ, ਇੰਝ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ

ਜਿਵੇਂ, ਉਹ

ਆਪ ਵੀ, ਅਹਿਸਾਸਾਂ

ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ

ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਨੀ

ਸਿੱਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇ

........

ਮਨ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਵਿਚਲੇ

ਅਸੀਮ ਖ਼ਲਾਅ ਅੰਦਰ

ਉੱਡ ਰਹੇ ਜੁਗਨੂੰਆਂ ਵਾਂਗ

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ

ਸਾਰੰਸ਼ : ਜਗਣਾ-ਬੁਝਣਾ

ਸਿੱਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇ